Polska, realizując zobowiązania z KPO, zapowiada ograniczenie fikcyjnego samozatrudnienia i nadużywania umów cywilnoprawnych w miejsce etatów. Chodzi o to, by więcej osób było objętych pełnymi składkami ZUS – dziś wielu jednoosobowych przedsiębiorców nie uzbiera składek nawet na minimalną emeryturę.
Projekt ustawy pozostaje w fazie dynamicznych prac legislacyjnych. Najnowsze ustalenia w tym zakresie, dokonane przez Komitet Stały Rady Ministrów , zostały skomentowane przez dr Katarzynę Kalatę na łamach Gazety Wyborczej.
Niezmiennie przypadku kontroli, Państwowa Inspekcja Pracy będzie mogła zakwalifikować umowę B2B, zlecenie czy dzieło jako stosunek pracy i wydać decyzję o jej przekształceniu w przypadku, gdy praca świadczona jest w określonym miejscu, czasie i pod kierownictwem
Projektowane rozwiązania przewidują jednak alternatywny mechanizm: jeżeli strony zamierzają utrzymać formułę zatrudnienia (np. B2B), będą mogły to uczynić, o ile zmodyfikują sposób współpracy tak, aby nie nosił on cech stosunku pracy (np. brak podporządkowania, brak sztywnego miejsca i czasu wykonywania pracy). Proponowana regulacja ma zapewnić stronom czas na dostosowanie relacji prawnej do stanu zgodnego z przepisami, a w przypadku braku porozumienia umożliwia interwencję PIP.
Po stwierdzeniu dalszych nieprawidłowości w zakresie formy zatrudnienia inspektor PIP będzie mógł wydać decyzję administracyjną nakazującą przekształcenie umowy cywilnoprawnej (np. B2B) w umowę o pracę.. Od decyzji bowiem przysługiwać będzie odwołanie w terminie 14 dni do Głównego Inspektora Pracy, a następnie w razie dalszej niesatysfakcjonującej oceny skarga do sądu pracy, który ostatecznie przesądzi o rodzaju stosunku prawnego.
Decyzja PIP nie będzie działać wstecz, jednak inspektor, wykrywając naruszenia, notyfikować będzie ZUS. „Jeżeli PIP stwierdzi istnienie cech stosunku pracy, to dla ZUS jest to istotna informacja faktyczna, że za dany okres – objęty decyzją PIP – powinien istnieć tytuł do ubezpieczeń pracowniczych. Na tej podstawie ZUS może wszcząć własne postępowanie i wydać decyzję o podleganiu ubezpieczeniom społecznym” – tłumaczy dr Katarzyna Kalata, To umożliwi ZUS wszczęcie postępowania i wydanie decyzji o podleganiu ubezpieczeniom społecznym oraz ustalenie zaległych składek – do pięciu lat wstecz. Ustalenia inspektora ułatwią ZUS prowadzenie postępowania dowodowego.
Ponadto inspektor będzie mógł skierować do sądu powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy za okresy wsteczne, co może skutkować zaliczeniem nawet wieloletnich okresów pracy do stażu emerytalnego pracownika. Skutki składkowe (poza ostatnimi pięcioma latami) nie są jednak jednoznacznie uregulowane. Jak wskazuje dr Katarzyna Kalata „niezależnie od zmian w PIP, w systemie pozostaje zasadnicza luka po stronie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS nie ma ustawowego obowiązku przeksięgowania składek na właściwy tytuł, gdy po latach zmienia się ocena sytuacji prawnej, a jego umowa zostaje przekształcone”.
Zatem aby nowe uprawnienia PIP były skuteczne i sprawiedliwe, konieczna jest zmiana ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – tak, by umożliwić przeksięgowanie składek na właściwy tytuł, zwrot nienależnie opłaconych składek i korektę dokumentów także po 5 latach. Obecnie PIP może sięgać 3 lat wstecz, a ZUS – nawet 20 lat, co bez zmian w ustawie powoduje, że składki opłacone nieprawidłowo „znikają” zamiast zasilać konto pracownika.
