Artykuł dotyczy jednego z najważniejszych, choć mniej widocznych skutków reformy PIP obowiązującej od 8 lipca 2026 r. Chodzi o szerszą wymianę informacji pomiędzy Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. Dane zebrane podczas jednej kontroli mogą obecnie stać się podstawą analizy ryzyka i impulsem do podjęcia działań przez pozostałe organy.
Jak wyjaśnia dr Katarzyna Kalata, reforma PIP nie przyznała ZUS nowej podstawy prawnej do pobierania składek. Zakład otrzymał jednak znacznie dokładniejszą mapę pokazującą, gdzie mogą występować nieprawidłowości związane z zatrudnieniem i ubezpieczeniami społecznymi.
Informacje przekazane przez PIP mogą pozwolić ZUS wytypować przedsiębiorcę do kontroli, zbadać sposób wykonywania umów cywilnoprawnych oraz porównać ustalenia inspektorów z dokumentami zgłoszeniowymi i rozliczeniowymi płatnika. Kontrola nie musi ograniczać się do jednej osoby wskazanej przez PIP. Jeżeli przedsiębiorca stosuje ten sam model współpracy wobec większej grupy osób, ZUS może zainteresować się również pozostałymi zleceniobiorcami lub kontraktorami.
Nie oznacza to jednak automatycznego przenoszenia ustaleń PIP na grunt ubezpieczeń społecznych. ZUS musi przeprowadzić własne postępowanie, zapewnić płatnikowi możliwość przedstawienia stanowiska i dowodów, a następnie wydać odrębną decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu.
Szczególne ryzyko dotyczące kontraktów B2B
Zdaniem dr Katarzyny Kalaty szczególnie dotkliwe finansowo mogą być postępowania dotyczące kontraktów B2B. Osoba prowadząca działalność gospodarczą opłaca składki na innych zasadach niż pracownik. Jeżeli ZUS stwierdzi, że współpraca w rzeczywistości odpowiadała warunkom stosunku pracy, może ustalić pracowniczy tytuł ubezpieczenia i obliczyć składki od faktycznie wypłaconego wynagrodzenia.
Skutki finansowe mogą obejmować nie tylko zaległe składki, lecz także odsetki oraz konieczność skorygowania dokumentów zgłoszeniowych i rozliczeniowych. Przy większej liczbie osób współpracujących według podobnego modelu ryzyko może mieć charakter systemowy. Właśnie dlatego największym obciążeniem dla przedsiębiorcy nie zawsze będzie sama grzywna związana z kontrolą PIP, ale suma konsekwencji pracowniczych, składkowych i podatkowych.
Decyzja PIP nie zamyka badania wcześniejszych okresów
Decyzja PIP stwierdzająca istnienie stosunku pracy zasadniczo wywołuje skutki na przyszłość – od dnia jej wydania, a w określonych przypadkach od dnia rozpoczęcia kontroli. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze okresy są automatycznie wyłączone z zainteresowania ZUS.
Zakład, działając w ramach własnych kompetencji, może zbadać, czy obowiązek ubezpieczeniowy istniał już wcześniej. Musi przy tym ustalić m.in. rzeczywisty sposób wykonywania pracy, wysokość wypłaconego wynagrodzenia, składki już opłacone oraz okresy, które nie uległy przedawnieniu.
Czas na przegląd umów i praktyki współpracy
Dr Katarzyna Kalata zwraca również uwagę na okres przejściowy trwający do 8 lipca 2027 r. Przedsiębiorca, który dobrowolnie zastąpi wadliwie stosowaną umowę cywilnoprawną umową o pracę, może – po spełnieniu warunków ustawowych – uniknąć odpowiedzialności za wykroczenie polegające na zawarciu umowy cywilnoprawnej w warunkach właściwych dla stosunku pracy.
Rozwiązanie to nie usuwa jednak automatycznie ryzyka składkowego ani innych konsekwencji dotyczących wcześniejszych okresów. Każdy kolejny miesiąc utrzymywania nieprawidłowego modelu współpracy może powiększać potencjalną kwotę rozliczeń.
Reforma PIP 2026 jest więc dla przedsiębiorców sygnałem do przeprowadzenia audytu nie tylko treści umów B2B i umów zlecenia, ale przede wszystkim rzeczywistego sposobu organizowania pracy. Znaczenie mają m.in. wydawanie poleceń, ustalanie miejsca i godzin pracy, osobisty charakter wykonywanych obowiązków, zasady zastępstw, kontrola nieobecności oraz włączenie współpracownika w strukturę organizacyjną firmy.
